๑. ภิกขาจาร หมายถึง ผู้เที่ยวขอ และเป็นการขอตามแต่ผู้บริจาคจะให้ทาน โดยมากมักใช้กับนักบวชในพุทธศาสนา และศาสนาพราหมณ์เท่านั้น

๒. วณิพก หมายถึง ขอทาน ซึ่งขอแล้วก็มีสิ่งตอบแทนผู้ให้ เช่น สาธยายมนต์ให้ผู้บริจาคทานมีความสุขความเจริญ บ้างก็ขับร้อง ดีดสีตีเป่า เพื่อเป็นการตอบแทนผู้บริจาค

๓. ยาจก หมายถึง บุคคล ที่ยึดอาชีพขอทาน โดยตรงไม่มีสิ่งใดตอบแทน และเป็นบุคคลสามัญ ไม่ใช่นักบวช หือนักพรตในศาสนาใดๆ

๔. ปฏิคาหก หมายถึง ผู้รับทาน หรือรับของที่มีคนให้เป็นครั้งคราว ซึ่งแล้วแต่ว่าใครจะมีจิตศรัทธาบริจาคทาน ผู้รับทานประเภทนี้ก็จะไปคอยรับการบริจาค

     พระอินทร์อยู่ชม พระยมอยู่คุ้ม พระวรุณอยู่เจน พระกุเวรอยู่เฝ้า

     - พระอินทร์ = เป็นเทวราชผู้เป็นใหญ่ในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ และจาตุมหาราชิก

     - พระยม = เทพผู้เป็นใหญ่ประจำโลกของคนตาย เรียกอีกอย่างว่า ยมราช

     - พระวรุณ = พระพิรุณ เทวดาแห่งน้ำ และฝน

     - พระกุเวร = ชื่อท้าวจาตุมหาราชองค์หนึ่งประจำทิศอุดร (ทิศเหนือ)

     ท่าวเวสวันหรือ ท่าวเวสสุวัณก็เรียก

         การอ่าน คำที่มี “ทร” ควบกล้ำนั้น ดูเหมือนจะไม่มีหลักว่า ทำไมบางครั้งอ่านเป็น ซ. บางครั้งอ่านเป็นคำควบแท้ คือ ออกเสียง ท กับ ร พร้อมกัน มีวิธีเดียว คือ ต้องจำ เพราะคำเหล่านี้จัดว่า เป็นพวก คำพิเศษ พวกหนึ่ง

          อาจารย์กำชัย ทองหล่อ ผูกเป็นกลอนสอนการอ่านออกเสียง ทร เป็น ซ ว่า

         ทรงทรัพย์ทราบทรามทราย      ทรุดโทรมหมายนกอินทรี
     มัทรีอินทรีย์มี                           พุทราดีเพริศพริ้มเพรา
     ทรวงไทรแทรกในวัด                  โทรมนัสย์ฉะเชิงเทรา
     ตัว ทร (ทอ-รอ) เหล่านี้เรา          ออกสำเนียงเสียงเป็น ซ

         คำว่าโทรมนัสย์ เป็นคำโบราณ ปัจจุบันใช้ โทมนัสแทน

         คำอื่นๆ ที่มี ร. ควบ ท. จะออกเสียงเป็นคำควบแท้ คือออกเสียงพร้อมกัน เช่น อินทรา, นิทรา, จันทรา

     ชาวบ้านเรียกสะพานกรุงธนว่า สะพานซังฮี้ เพราะอะไร?

     คำว่า ซังฮี้ เป็นภาษาจีน แปลว่า ยินดีอย่างยิ่ง มาเกี่ยวข้องกับสะพานกรุงธนด้วยเหตุผลดังนี้

     ในสมัยของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว นิยมสั่งเครื่องถ้วยชามจากเมืองจีนมาใช้ และสะสมเป็นของมีค่า เครื่องถ้วยชามเหล่านี้มีเครื่องหมาย และลวดลายต่างๆ เครื่องหมายที่ว่า เรียกกันว่า กิมตึ๊ง หรือ กิมตึ๋ง

     เมื่อทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างพระราชวังดุสิตขึ้นนั้น (ปัจจุบันคือ สถาบันราชภัฏสวนดุสิต) ได้พระราชทานนามตำหนัก ถนน สะพาน และคลองต่างๆ ภายในพระราชวังดุสิต เป็นชื่อของเครื่องหมายกิมตึ๊งทั้งหมด เช่น ชื่อถนนด้านหลังพระราชวัง พระราชทานนามว่า ซังฮี้ อันเป็นคำมงคลของจีนมีความหมายว่า ยินดีอย่างยิ่ง ดังที่กล่าวไว้แต่ต้น

     ถนนซังฮี้ที่ว่า เมื่อแรกสร้างมีระยะทางจากแม่น้ำเจ้าพระยาไปสุดบริเวณด้านหลังพระราชวังดุสิต แล้วขยายต่อมาในภายหลัง ถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เปลี่ยนชื่อ ถนนซังฮี้ เป็น ถนนราชวิถี

     เมื่อมีการสร้างสะพานกรุงธนข้ามแม่น้ำเจ้าพระยาในสมัยจอมพล ป.พิบูลสงคราม ขณะสร้างยังไม่เสร็จ ประชาชนยังไม่ทราบนามสะพานอย่างเป็นทางการ จึงเรียกสะพานที่กำลังสร้างว่า สะพานซังฮี้ เพราะสะพานนี้เริ่มต้นที่ปลายถนนซังฮี้(เดิม)ทางด้านฝั่งพระนครนั่นเอง

     เป็นชื่อเมืองเก่าแก่ สมัยศตวรรษที่ ๑๙ เดิมชื่อบางตะพาน หรือเมืองตะพานใหญ่ ปัจจุบันคือ อำเภอบางตะพาน จ.ประจวบคีรีขันธ์

     มีหลักฐานบันทึกเรื่องราวว่า ในสมัยแผ่นดินพระเจ้าบรมโกศ กรมการเมืองกุยบุรี (กรม-มะ-การ) ได้มีใบบอกมาว่า มีทองคำเกิดขึ้นที่บางตะพานใหญ่ จึงทรงมีพระบรมราชโองการให้เกณฑ์ราษฎรขุดทองคำส่งเข้ามา เรียกว่า ส่งส่วยทอง

     มาในสมัย ร.๔ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ ทรงยกตำบลบางตะพานขึ้นเป็นเมืองบางตะพาน และพระราชทานนามใหม่ว่า “เมืองกำเนิดนพคุณ” ซึ่งแปลว่า เป็นที่เกิดแห่งทองคำเนื้อดี อันเป็นที่มาของชื่อเรียกทองคำเนื้อเก้า เป็นทองคำแท้บริสุทธิ์ มีสีเหลืองเข้มออกแดง น้ำหนัก ๑ บาท เป็นราคา ๙ บาท (ในสมัยนั้น) ว่าทองนพคุณ, ทองเนื้อเก้า, ทองธรรมชาติ, ทองชมพูนุช และทองนพคุณเก้าน้ำ


ที่มา
- อักรานุกรมประวัติศาสตร์ อักษร ก. เล่ม ๒. (กรมศิลปากร๗)

     หมายถึง ผู้ที่แต่งคำประพันธ์ประเภทร้อยกรอง ไทยแบ่งกวีที่มีผลงานร้อยกรองออกเป็นสี่ประเภท คือ

     ๑). อรรถกวี หมายถึงกวีที่แต่งคำประพันธ์จากเหตุการณ์ตามความเป็นจริง เช่น หม่อมราโชทัย (ม.ร.ว. กระต่าย อิสรางกูร) แต่งนิราศลอนดอน โดยพรรณนาถึงเหตุการณ์ที่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ แต่งให้คณะผู้เชิญราชสาสน์ และเครื่องราชบรรณนาการไปถวาย สมเด็จราชินีวิคตอเรีย เมื่อ พ.ศ.๒๔๐๐ ซึ่งท่านเองทำหน้าที่เป็นล่ามไปกับคณะทูตชุดนี้

     ๒). จินตกวี เป็นกวีที่แต่งเรื่องราวขึ้นตามความคิด จินตนาการของตนเอง ผู้เป็นจินตกวีของไทยคือ สุนทรภู่ ซึ่งแต่งเรื่องพระอภัยมณีแล้ว จินตนาการถึงเรือสำเภาของโจรสุหรั่ง ว่ามีทุกสิ่งพร้อมมูล ไม่ว่าตึก สวน สระน้ำ ไม่ผิดกับเรือเดินสมุทรขนาดใหญ่ในปัจจุบัน หรือแม้แต่นางละเวง มีหีบเสียงเล่น เอดิสันเองก็คิดไม่ถึงว่า สุนทรภู่จะรู้ล่วงหน้าขนาดนี้

     ๓). สุตกวี กวีแต่งเรื่องขึ้นจากการได้ยิน ได้ฟังมา เช่น สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส นิพนธ์เรื่องลิลิตตะเลงพ่าย อันเป็นเรื่องราวทางประวัติศาสตร์ กล่าวถึงการกระทำยุทธหัตถี ระหว่างสมเด็จพระนเรศวรมหาราช กับมหาอุปราชา แห่งเมืองหงสาวดี

     สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรสทรงได้รับการยกย่องว่าเป็นรัตนกวีแห่งรัตนโกสินทร์ ซึ่งหมายถึง เป็นกวีแก้วของเมืองไทย

     ๔). ปฏิภาณกวี หมายถึงกวีที่แต่งคำประพันธ์ได้รวดเร็ว โดยใช้ไหวพริบปฏิภาณทันที ไม่ได้เตรียมตัวมาก่อน เช่น

     ศรีปราชญ์ ที่โต้ตอบกับนายประตูว่า

     นายประตู = แหวนนี้ท่านได้แต่ ใดมา

     ศรีปราชญ์ = เจ้าพิภพโลกา ท่านให้

     นายประตู = ทำชอบสิ่งใดนา วานบอก

     ศรีปราชญ์ = เราแต่งโคลงถวายไท้ ท่านให้รางวัล

     ** สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส ได้รับการถวายพระเกียรติคุณในฐานะ “ปูชนียบุคคล” ผู้มีผลงานดีเด่นทางด้านวัฒนธรรมระดับโลก ประจำปี ๒๕๓๓ จากองค์การศึกษาวิทยาศาสตร์ และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ (unesco)

     คำเรียกฤดูกาล ประเทศไทยแบ่งฤดูกาลตามลักษณะภูมิอากาศ ออกเป็น ๓ ฤดู ฤดูละประมาณ ๔ เดือน ได้แก่

          ๑. ฤดูหนาว ช่วงกลางเดือนตุลาคม ถึง กลางเดือนกุมภาพันธ์

          ๒. ฤดูร้อน ช่วงกลางเดือนกุมภาพันธ์ ถึง กลางเดือนพฤษภาคม

          ๓. ฤดูฝน ช่วงกลางเดือนพฤษภาคม ถึง กลางเดือนตุลาคม

     หากนำคำเรียกชื่อฤดูในภาษาบาลี-สันสกฤตมาเทียบใช้แทนคำในภาษาไทย ก็จะได้ดังนี้

          ๑. เหมันต์ คือ ฤดูหนาว

         ๒. คิมหันต์ คือ ฤดูร้อน
     
         ๓. วัสสานะ คือ ฤดูฝน

     ดังนั้น วสันตฤดู หรือฤดูวสันต์ จึงไม่ใช่ฤดูฝนแต่เป็นฤดูใบไม้ผลิ ซึ่งมาจากคำบาลี-สันสกฤตว่า “วสนฺต”


ที่มา
- พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน (พ.ศ. ๒๕๔๒)

     ในวันสำคัญต่างๆ เช่นวันเฉลิมพระชนมพรรษา ทางราชการมักเชิญชวนให้ข้าราชการ และประชาชนลงนาม “ถวายพระพร” ซึ่งมีข้อถกเถียงว่า ใช้ได้ถูกต้องหรือไม่ ศาสตราจารย์-พิเศษ จำนงค์ ทองประเสริฐ ยืนยันว่าควรใช้ “ถวายชัยมงคล” จึงจะถูกต้อง เพราะมีหลักฐานจาก พระราชนิพนธ์ใน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ชื่อ “การประชุมพระบรมวงศานุวงศ์ และข้าราชการมาถวายชัยมงคล” กล่าวว่า ธรรมเนียมนี้ได้เกิดขึ้นเมื่อเฉลิมพระชนมพรรษาใหญ่ในสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระบรมวงศานุวงศ์ มีข้าราชการผู้ใหญ่ รวมไปถึง พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวได้อ่านคำถวายชัยมงคล ถวายของ และถวายชัยมงคล ตามลำดับ

     ศาสตราจารย์พิเศษ จำนงค์ ทองประเสริฐ จึงสรุปว่า ถวายพระพร น่าจะเป็นคำที่พระสงฆ์ใช้กับสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว หรือสมเด็จพระบรมราชินีนาถมากกว่า

     ส่วนคำ “ถวายพระพรชัย” หรือ “ถวายพระพรชัยมงคล” ที่เราใช้อยู่นั้น ที่ถูกควรใช้ว่า ถวายชัยมงคลเท่านั้น


ที่มา
- ภาษาไทย ๕ นาที ชุด ๓ - ศาสตราจารย์พิเศษ จำนงค์ ทองประเสริฐ (ราชบัณฑิต)

     กระบองแด คือกระบองไม้ ลงรักสีแดง มีขนาดใหญ่และยาว (ตัวจริงเก็บไว้ที่พิพิธภัณฑ์สถานแห่งชาติ)

     กระบองแดง เป็นกระบองอาญาสิทธิ์ สำหรับเจ้าพนักงาน กรมแพทย์หลวงที่ไปเก็บต้นยาสดซึ่งปลูกไว้ตามบ้าน เมื่อเจ้าของบ้านเห็นมีผู้แบกกระบองแดง (เพราะมีขนาดใหญ่) เป็นอาญาสิทธิ์มาด้วยก็ยอมให้เก็บต้นยาได้ ไม่กล้าขัดขวาง

     ที่เป็นเช่นนี้ เพราะสมัยก่อนไม่มีต้นยาที่เป็นของสดๆมาวางขาย บางบ้านที่ต้องการใช้เครื่องยาสมุนไพรชนิดใดเป็นประจำก็มักหามาปลูกไว้ แพทย์มักรู้กันว่า บ้านไหนมีต้นยาอะไรปลูกไว้จึงไปหาได้ถูกที่ดังกล่าว


ที่มา
- สารานุกรมของเสถียรโกเศศ (พระยาอนุมานราชธน)

     ไข้สันนิบาต หมายถึง อาการไข้ชนิดหนึ่ง มีอาการสั่นเทิ้มและเพ้อ คนโบราณเชื่อว่า เกิดจากธาตุทั้งสาม คือ วาตะ ปิตตะ และเสมหะ ไม่สมดุลกัน ดังนี้

     วาตะ (ลม) เป็นแหล่งกำเนิดของกำลังการเคลื่อนไหว การไหลเวียนของเลือด และควบคุมระบบร่างกาย

     ปิตตะ (ดี) เป็นแหล่งกำเนิดความร้อน ทำให้ร่างกายอบอุ่น ช่วยย่อยอาหาร

     เสมหะ (เสลด) เป็นแหล่งกำเนิดกำลัง และความเข้มแข็ง

     โบราณให้ความสำคัญกับธาตุทั้ง ๓ ว่า ถ้าคุมและประสานงานกันด้วยดี ร่างกายจะปกติ มีสมดุล ไม่เป็นไข้

     ไข้สันนิบาต เรียกอีกอย่างว่า ไข้ตรีโทษ


ที่มา

- พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน (พ.ศ. ๒๕๔๒)
- สารานุกรมไทย (อุทัย สินธุสาร)