บริขารโจฬ อ่านว่า บอ-ริ-ขาน-โจน, บอ-ริ-ขาน-โจ-ละ

          ปกติเราจะคุ้นเคยกับคำเรียกเครื่องใช้สำหรับภิกษุสามเณรอยู่ไม่กี่คำ เช่น
          กาสาวพัสตร์    คือ        ผ้าย้อมฝาด สำหรับใช้นุ่งห่ม
          ไตรจีวร         คือ        ผ้าสามผืน ที่ใช้ประจำตัว มีสบง (ผ้านุ่ง) จีวร (ผ้าห่ม) และสังฆาฏิ (ผ้าห่ม หรือ ผ้าพาดบ่า)
          อังสะ           คือ         ผ้าที่ห้อยเฉวียงบ่า อยู่ชั้นใน
          รัดประคด      คือ         ผ้าคาดอก หรือ คาดเอว
          อาบน้ำฝน      คือ         ผ้าผลัดสำหรับอาบน้ำ

          แต่มีอยู่ ๑ คำ ที่น้อยคนนักจะรู้จัก นั่นคือ บริขารโจฬ ข้างต้น ความหมายของคำนี้คือ ผ้าที่ภิกษุ สามเณรใช้สอยเล็กๆน้อยๆทั่วไป เช่น ผ้าเช็ดหน้า ผ้าเช็ดตัว มาจาก บริขาร + โจฬ, โจล (ท่อนผ้า, ผ้า)

ข้อมูล

นววรรณ พันธุเมธา คลังคำ. พระนคร : สำนักพิมพ์อมรินทร์, ๒๕๔๔.

ราชบัณฑิตยสถาน พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน. พระนคร

          เดือน กรกฎาคม ปีนี้ มีวันสำคัญทางศาสนาพุทธอยู่ ๒ วัน คือวันอาสาฬหบูชา (ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๘) ตรงกับวันที่ ๑๐ ก.ค. ๒๕๔๙ กับวันเข้าพรรษา (แรม ๑ ค่ำ เดือน ๘) ตรงกับวันที่ ๑๑ ก.ค.๒๕๔๙

          อาสาฬห (อา-สาน-หะ) เป็นคำภาษาบาลี ตรงกับคำสันสกฤตคือ อาษาฒ (อา-สาด) หมายถึง เดือนที่ ๘ แห่งเดือนจันทรคติ

          วันอาสาฬหบูชา คือการบูชาในเดือนอาสาฬห เป็นวันสำคัญทางพุทธศาสนาเพราะ

                  ๑. เป็นวันแรกที่ทรงแสดงปฐมเทศนา ชื่อ ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร (ทำ-มะ-จัก-กับ-ปะ-วัด-ตะ-นะ-สูด) โปรดปัญจวัคคีย์

                  ๒. เป็นวันแรกที่เกิดอริยสงฆ์สาวก (พระอัญญาโกณฑัญญะ)

                  ๓. เป็นวันแรกที่มีสงฆ์รัตนะ ครบถ้วนเป็นพระรัตนตรัย

                  วันนี้มีการเวียนเทียน เช่นเดียวกับ วันวิสาขบูชา

          วันเข้าพรรษา เป็นพุทธบัญญัติให้พระภิกษุอยู่วัดตลอด ๓ เดือนในฤดูฝน โดยไม่ไปค้างแรมที่อื่น นอกจากกรณีจำเป็นจริง ๆ มีคำที่เกี่ยวเนื่องกับวันเข้าพรรษาดังนี้

                  ๑. วรรษ (วัด-สะ) วรรษา (วัด-สา) พรรษ (พัด หรือ พัน-สะ) พรรษา (พัน-สา) ทั้งหมดนี้เป็นคำภาษาสันสกฤต หมายถึงฝน, ปี ตรงกับคำบาลีว่า วัสส (วัด-สะ)

                  ๒. จำพรรษา หมายถึง การอยู่วัดตลอด ๓ เดือนในฤดูฝน

                  ๓. จำนำพรรษา หมายถึง ผ้าที่ทายกถวายแก่พระสงฆ์ที่จำพรรษาในวัดนั้น

                  ๔. ปุริมพรรษา (ปุ-ริม-มะ-พัน-สา) หมายถึง การเข้าพรรษาตอนต้นพรรษาแรก ใช้เรียกการบรรพชา (บัน-พะ-ชา = บวชเป็นสามเณร) หรืออุปสมบท (บวชเป็นภิกษุ) ก่อนวันแรม ๑ ค่ำ เดือน ๘ ของทุกปี เพื่อให้เข้าพรรษาทันตามกำหนดเวลา ไปจนถึงขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๑

                  ๕. ปัจฉิมพรรษา (ปัด-ฉิม-มะ-พัน-สา) หมายถึง พรรษาหลัง หรือการเข้าพรรษาภายหลัง ใช้เรียกการบวชตั้งแต่ แรม ๑ ค่ำ เดือน ๙ ไปจนถึง ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๒ เพื่อให้คนที่เข้าปุริมพรรษาไม่ทัน หรือบวชไม่ทันในช่วงแรก เป็นการผ่อนผันให้เข้าปัจฉิมพรรษาแทน


ข้อมูล –

๑. การใช้คำที่มีความหมายใกล้เคียงกัน – วรรณ แก้วแพรก
๒. พจนานุกรม
๓. สารานุกรมไทย

          ใคร ๆ ต่างเขียนถึงพ่อ ในแง่ของลูกทั้งหลายพึงทดแทนพระคุณกับข้อวัตรปฏิบัติที่ลูกควรกระทำต่อท่านด้วยความสำนึกในพระคุณ

          วันนี้ ลองมาเขียนถึงพ่อ ตามแบบฉบับของแม่เม้าดูสักนิดเป็นไร

          ท่ามกลางคำนิยามของคำว่า ‘พ่อ’ ดูเหมือนว่าทุกคน (อันหมายถึงทั้งลูกและแม่) ต่างตั้งความหวังและสร้างภาพให้พ่ออยู่ในสถานะอันสูงส่ง ต้องแบกรับภาระทั้งในบ้าน นอกบ้านอย่างหนักหนาสาหัส

          เราคาดหวังให้พ่อเป็นโน่นเป็นนี่มากไปหรือเปล่าหนอ

          ถ้าพ่อเป็นโน่นเป็นนี่ให้เราไม่ได้ล่ะ อะไรจะเกิดขึ้น

          ที่สำคัญก็คือ ให้ตระหนักเสมอว่า ลูก ๆ อย่างเราจะดีหรือเลว ไม่ได้ขึ้นอยู่กับพฤติกรรมของใครคนใดคนหนึ่งในครอบครัว หรือสิ่งแวดล้อมภายนอก หากขึ้นอยู่กับตัวเองด้วยว่า จะเลือกอะไรมาเป็นแบบอย่างในการดำเนินชีวิตให้เป็นปกติสุข จนสามารถเป็นตัวอย่างที่ดีสำหรับลูกในอนาคตนั้นต่างหาก จึงนับว่าเป็นคนประเสริฐสุด

          มงคลชีวิต ๓๘ ประการ ตามหลักธรรมทางพุทธศาสนา ข้อ ๑๒ กล่าวถึงหน้าที่ของบิดามารดาพึงมีต่อบุตรอยู่ ๕ ประการ เป็นคุณธรรมที่ต้องปฏิบัติอย่างอดทนอดกลั้นอย่างยิ่ง การเป็นพ่อที่ดีของลูกจึงไม่ใช่เรื่องง่ายเลยค่ะ

          ข้อแรกคือ ห้าม หรือกันลูกออกจากความชั่ว ด้วยการอบรม ว่ากล่าวตักเตือน มิให้ลูกถลำลึกลงสู่ความชั่วทั้งหลาย ซึ่งมักสร้างความรำคาญใจให้ลูกด้วยสาเหตุของการไม่เข้าใจกัน พ่อแม่ควรบอกเหตุผลของการห้าม ผ่อนสั้นผ่อนยาว ใช้ความรัก ความหวังดี และเหตุผลมาพบกันครึ่งทาง คุณธรรมข้อนี้จะกล่อมเกลาให้ลูกเป็นคนดี มีเหตุผลตั้งแต่ยังเล็ก

          เชื่อกันว่า เด็กที่ได้รับการเลี้ยงดู เอาใจใส่จากทางบ้านอย่างดี จะเติบโตอย่างมีคุณภาพ เป็นกำลังของชาติบ้านเมือง ไม่สร้างปัญหาให้เกิดกับครอบครัว และสังคมในภายหน้า

          ที่สำคัญนั้นผู้เป็นพ่อต้องทำตัวเป็นแบบอย่างที่ดีและถูกต้องให้ลูกดูได้ด้วย นักจิตวิทยาเน้นว่า พฤติกรรมดี ๆ ของพ่อ เป็นแรงบันดาลใจอันวิเศษสุด สามารถพัฒนาบุคลิกภาพของลูกให้ดำเนินรอยตามอย่างมีคุณภาพ ดังนั้น พ่อที่ดื่มเหล้า เมาฝิ่น กินกัญชา ก็มีแนวโน้มที่ลูกจะนำไปเป็นแบบอย่างมากขึ้นเป็นธรรมดา

          เมื่อให้เว้นชั่วแล้ว ข้อต่อมาก็ต้องสอนให้ลูกทำดี แม่หรือพ่อต่างก็ทำหน้าที่นี้ได้ดีเท่าเทียมกัน หากมีเวลาให้ลูกเพียงพอ

          แต่เท่าที่เห็น ในสังคมยุคปากกัด ตีนถีบ ดิ้นรนให้ทันค่าเงินบาทอ่อนตัวนั้น อย่าว่าแต่พ่อเลยที่ขวนขวายกันสุดชีวิต แม่เองยังต้องทิ้งลูกออกทำงานหาเงินอีกแรง ทำให้เวลาที่มีน้อยอยู่แล้วยิ่งร่อยหรอลงไปอีก

          แนวจิตวิทยาสรุปว่า การให้เวลาแก่ลูก แม้จะน้อยแต่ขอให้น้อยแบบมีคุณภาพ พ่อจะยุ่งกับงาน ออกสังคม หรือเหน็ดเหนื่อยจากอะไรก็แล้วแต่ กลับถึงบ้านให้เยี่ยมหน้าเข้าถามไถ่ พูดคุย ลูบหลังไหล่สักนิด ด้วยท่าทีของพ่อที่เอาใจใส่ลูกอย่างจริงใจนี้ เด็ก ๆ จะไม่รู้สึกว่าถูกทอดทิ้งให้โดดเดี่ยว มีความอบอุ่น มีกำลังใจต่อสู้อุปสรรคและปัญหา โดยไม่ต้องพึ่งพายาเสพย์ติด หรือประพฤติชั่วใด ๆ จึงเป็นคนดีศรีสังคมได้แน่นอน

          ตำรายังบอกอีกว่า พ่อที่เอาใจใส่ลูกอย่างอบอุ่น ทำตัวน่านับถือ มีความผูกพันที่ดีต่อลูกนั้น ป้องกันปัญหาลูกผิดเพศ ชายเป็นหญิง หญิงเป็นชายได้อีกทาง

          ข้อที่สาม ให้ลูกได้รับการศึกษา เพื่อให้มีความรู้สามารถช่วยตัวเองต่อไปในภายหน้าได้ ควรสนับสนุนให้ลูกเล่าเรียนตามที่เขาถนัดและสนใจ อย่าบังคับให้เรียนในสิ่งที่พ่อแม่ชอบเป็นอันขาด เขาจะเครียด ขาดความสุข เมื่อถูกกดดัน เด็กบางคนอาจต่อต้าน แล้วพาลไม่เรียน กลายเป็นปัญหาให้แก้ไขอีก

          พ่อที่ดีจึงควรตระหนักเสมอว่า อันความรู้มิใช่ได้จากสถาบันการศึกษาเพียงอย่างเดียว หากได้จากทุกสิ่งรอบตัว พ่อต้องหากลวิธีที่จะให้ความรู้แก่ลูกทุกครั้งที่มีโอกาส การดึงลูกให้มีส่วนร่วมในกิจกรรมของครอบครัว ไม่ว่าจะปลูกต้นไม้ เลี้ยงปลา พ่อสอดแทรกความรู้เกี่ยวกับการดูแล ให้ปุ๋ย ชนิดของต้นไม้ และสัตว์เลี้ยงไปด้วย เป็นการสร้างสัมพันธภาพที่ดีระหว่างพ่อลูก พ่อจึงเป็นวีรบุรุษของลูกได้ทุกสถานการณ์

          ข้อต่อมาเมื่อลูกมีการศึกษาในระบบจนจบแล้ว ครั้นถึงวัยครองเรือนก็หาคู่ครองที่สมควรให้ ข้อนี้ต้องประยุกต์ให้เข้าสมัย โดยเป็นฝ่ายให้คำปรึกษาและแนะนำ อย่าเข้าไปก้าวก่าย หรือบงการให้ทำอย่างนั้นอย่างนี้ ควรให้ลูกแต่งงานกับคนที่เขารัก เว้นแต่คนที่เขารักเป็นคนเลว ชักนำให้ลูกเสียหาย เป็นทุกข์ใจ อย่างนี้ก็ต้องห้ามแล้วละค่ะ

          ในด้านการปฏิบัติ พ่อแม่เพียงหาสินสอดทองหมั้น เป็นธุระจัดการให้ตามกำลังความสามารถ ห้ามตามใจลูก หรือเห็นแก่หน้าแล้วเป็นหนี้สินล้นพ้นตัว

          ส่วนหน้าที่ของพ่อตามนัยนี้ นักจิตวิทยาให้ข้อคิดว่า พ่อที่มีบุคลิกเข้มแข็ง อดทน หนักแน่น มั่นคงในอารมณ์สูง พฤติกรรมดี ๆ เหล่านี้ของพ่อสามารถเป็นแบบที่ดีให้ลูกจดจำ นำไปถ่ายแบบได้ทั้งลูกชาย และลูกสาว

          ถ่ายแบบอย่างไรหรือ? ลูกชายนำความประทับใจทางบวกจากพ่อ ไปพัฒนาความเป็นสุภาพบุรุษ และลูกสาวนำแบบอย่างพ่อไปเฟ้นหาชายในฝันของเธอให้กลายเป็นพระเอกในชีวิตจริง

          อนาคตของลูกส่วนหนึ่งเกิดจากพฤติกรรมของพ่อ ดังนั้นชีวิตลูกขึ้นอยู่กับมือพ่อว่าจะปั้นเขาให้ออกมาสวยงาม ไร้ที่ติ หรือเลวทรามเหลือขอ

          ข้อสุดท้าย ท่านว่ามอบทรัพย์สมบัติให้ดูแลเมื่อถึงวัยอันสมควร นั่นคือเมื่อเขามีความรับผิดชอบ และมีคุณวุฒิ วัยวุฒิที่พร้อมแล้ว เพื่อดำรงกิจการของวงศ์ตระกูลต่อไป

          เสาหลักของบ้านคือ พ่อ ถ้าบ้านไหนมีพ่อเป็นศาลสถิตยุติธรรมที่ลูกสามารถพึ่งพาได้ทุกกรณี โดยปราศจากการลำเอียงใด ๆ บ้านนั้นจะมีบรรยากาศอบอุ่น พี่น้องรักใคร่สามัคคีกลมเกลียวกัน ทั้งนี้ แม่ก็ต้องแสดงบทบาทในฐานะผู้พิพากษาสมทบที่ทรงไว้ซึ่งความยุติธรรมเช่นกัน

          สมบัติ เงินทองเป็นของบาดใจ ในขณะที่ความอยุติธรรมของพ่อแม่นั้นสร้างบาดแผลชีวิต และความแตกร้าวให้ลูก ๆ มาแล้วนับไม่ถ้วน

          บางบ้านรักลูกคนเล็ก เพราะเห็นว่าเด็กกว่า จึงเอาใจและให้มากจนพี่ ๆ คิดว่าพ่อแม่ลำเอียง

          บางบ้านรักลูกชายมากกว่า เพราะถือว่าเป็นฝ่ายสืบสกุล พ่อบางคนจึงรักและเอาใจใส่ลูกชายจนออกนอกหน้า ก่อให้เกิดการอิจฉาระหว่างพี่น้องต่างเพศ ต่างวัย

          จริงอยู่พี่น้องในวัยเด็ก อาจชิงดีชิงเด่น มีการอิจฉาริษยา และโต้แย้งทุ่มเถียงทะเลาะกันได้ เป็นเรื่องไม่แปลก แต่พ่อที่เป็นตุลาการตัดสินผิดถูก ต้องยุติธรรมแก่ลูกทั้งสองฝ่ายเสมอ

          การให้สิ่งของต่าง ๆ ก็เช่นกัน สิ่งใดควรให้ใคร หรือไม่ควรให้ใคร ต้องอธิบาย ชี้แจงเหตุผลให้ลูก ๆ เข้าใจได้ทุกครั้ง เพื่อป้องกันการน้อยเนื้อต่ำใจไม่ให้เกิดขึ้นในครอบครัว

          และเมื่อถึงเวลามอบทรัพย์มรดก ก็ควรทำให้เสร็จสิ้นก่อนตาย มิฉะนั้นอาจก่อเรื่องร้าวฉานระหว่างพี่น้อง จนแตกความสามัคคี ถึงฟ้องร้องขึ้นศาล ตลอดจนถึงขั้นประหัตประหาร แย่งชิงมรดก เป็นที่น่าสลดสังเวชใจ ข้อสำคัญคือ พินัยกรรมที่เขียนขึ้นต้องยุติธรรมต่อทุกคนด้วย จึงจะหมดปัญหา


          หน้าที่ทั้ง ๕ ข้อ ดูเหมือนน้อย แต่ยากที่จะทำให้ได้ดี มีคุณภาพสมบูรณ์ที่สุด หากไม่มีความอดทด อดกลั้น และตั้งใจจริง

          ชายหนึ่งคนกับการเป็นพ่อของลูกในครอบครัวไม่กี่คน ยังยุ่งยากเหน็ดเหนื่อยทั้งกายและใจเพียงนี้

          แล้วราชบุรุษพระองค์หนึ่ง ที่ทรงเป็นทั้งพระราชบิดาของพระราชโอรส พระราชธิดา และพ่อหลวงของปวงราษฎร์แห่งชาติไทย จะทรงเหน็ดเหนื่อยพระราชหฤทัยเพียงใด ในการรับพระราชภาระทั้งสองอย่างนี้พร้อม ๆ กัน

          พระองค์ทรงให้การอบรม สั่งสอน และเลี้ยงดูพระราชโอรส พระราชธิดา ให้เจริญตามรอยพระยุคลบาทจนเป็นที่รักยิ่งของปวงชนชาวไทยดังที่เห็น

          พระองค์ทรงรัก และห่วงในพสกนิกรดั่งพ่อที่มีต่อลูกดังพระราชดำรัสว่า “เราจะครองแผ่นดินโดยธรรม เพื่อประโยชน์สุขแห่งมหาชนชาวสยาม”

          พระมหากรุณาธิคุณทั้งหลาย เราได้รับถ้วนหน้าทุกคนจากมหาราชผู้ทรงมีพระนามว่า “พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช” ผู้เป็นที่รักของเรา

          ขอพระองค์ทรงพระเจริญยิ่งยืนนาน

          ชาติใดที่มีวัฒนธรรมเก่าแก่ มีความเป็นมายาวนาน ประชาชนของชาตินั้นมักมีวิถีชีวิตกลมกลืนเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน แม้มีความแตกต่างในรายละเอียดปลีกย่อย แต่ก็อยู่บนพื้นฐานและจุดมุ่งประสงค์อันเดียวกันเสมอ ซึ่งกลายมาเป็นเอกลักษณ์ของแต่ละชาติในที่สุด

          วิสัยคนไทยอย่างหนึ่งซึ่งเป็นเอกลักษณ์อันเป็นที่รู้จักกันดีก็คือ การรักความสนุกสนาน บางครั้งจึงดูเหมือนว่า คนไทยช่างไม่รู้ร้อนรู้หนาว ไม่รู้ทุกข์รู้โศกเอาเสียเลย สามารถสนุกครื้นเครงได้ทุกเรื่อง อย่างเหตุการณ์น้ำท่วมใหญ่ปีพ.ศ. 2538 ที่ผ่านมา ชาวจังหวัดพระนครศรีอยุธยา สุพรรณบุรี และแม้แต่นนทบุรีที่อยู่ในเขตน้ำท่วมหนัก ถือโอกาสที่น้ำมาเยือนเป็นแรมเดือนไม่ยอมลาจากกันง่าย จัดแข่งเรือกันให้สนุกเบิกบานใจไปเสียเลย นักข่าวโทรทัศน์ช่องหนึ่งแพร่ภาพการแข่งขันดังกล่าว พร้อมกับสัมภาษณ์ประชาชนในละแวกนั้น เธอตอบคำถามถึงสาเหตุที่ต้องหาอะไรทำอย่างนี้ ก็เพราะทุกข์ไปก็ไม่มีอะไรดีขึ้น ยอมรับสภาพแต่โดยดี แล้วทำชีวิตตรงจุดนี้ให้สนุกจะได้ไม่เครียด แม่เม้าดูแล้วก็เห็นด้วยอย่างยิ่ง วิธีการอย่างนี้ คนไทยโบราณเขาทำมานานแล้ว ถือว่าเป็นจิตวิทยาอย่างหนึ่ง อย่างงานศพตามวัดต่างจังหวัด จะมีการสวดคฤหัสถ์เป็นที่ครึกครื้นไปทั้งบ้านหรือศาลาสวดศพ สร้างความขบขันและคลายทุกข์ให้กับเจ้าภาพได้ดีทีเดียว

          เกมการชิงไหวชิงพริบ หรือทดสอบไหวพริบปฏิภาณซึ่งกันและกันของคนไทยอีกชนิด ที่สร้างความเฮฮาให้ก็คือ ปริศนาคำทาย ซึ่งเราคุ้นเคยอย่างดีมาแต่อ้อนแต่ออกว่า ‘อะไรเอ่ย’ นั้น จุดประสงค์เดิมก็คงจะเล่นเพื่อความเพลิดเพลิน เชื่อมไมตรีต่อกัน เป็นการทดสอบเชาวน์ปัญญาว่าใครจะเฉียบแหลมกว่ากัน ฝึกให้เป็นคนช่างสังเกตอีกทางหนึ่งด้วย

          การตั้งคำทายนั้นส่วนใหญ่มักเป็นคำที่จดจำต่อ ๆ กันมา มีแพร่หลายทุกภาคของประเทศ แต่ละภาคก็มีคำถามที่เป็นของตัวเองส่วนหนึ่ง และเป็นคำทายที่รู้จักร่วมกันทุกภาคอีกส่วนหนึ่ง เช่น ‘อะไรเอ่ย ตาแป๊ะหลังโกง ลงน้ำไม่ขุ่น’ คำตอบนั้นเรามักจะรู้อยู่แล้วว่าหมายถึง เบ็ด หรือไม่ก็ ‘อะไรเอ่ย ต้นเท่าครกใบปรกดิน’ ก็คือ กอตะไคร้ อย่างนี้เป็นต้น

          แต่ถ้าแยกเป็นภาค ๆ ก็จะมีลูกเล่นแปลกไปอีกแบบ วันนี้ท่านผู้อ่านลองเล่นปริศนาคำทายย้อนวัยกันสักครั้งนะคะ

          อย่างคำทายของชาวเหนือถามว่า ‘อะหยังเอ่ย ก้นจี้ฟ้า หน้าถะแลดดิน’ (ก้นชี้ฟ้า หน้าถูดิน) คำตอบคือ หอย ไงคะ อีกคำถามนะคะ คำถามนี้น่ารักดี ‘ออกบ้านไค่หัวฮิ ๆ ปิ๊กมาน้ำย้อยซิก ๆ’ (ออกจากบ้านหัวเราะฮิ ๆ กลับมาน้ำไหลซิก ๆ) คำตอบเขาเฉลยว่า แห ค่ะ ปลายแหเขาถ่วงด้วยลูกตะกั่ว เวลาพาดบ่าเดินไปหาทำเลทอดแหตามตลิ่ง จะมีเสียงเหมือนคนหัวเราะจริง ๆ ด้วย เพราะลูกตะกั่วกระทบกันนั่นเอง ช่างเข้าใจสังเกตแล้วตั้งคำถามเหลือเกินเชียว

          พี่น้องชาวอิสานก็ใช่ย่อย ถามว่า ‘แม่นอิหยัง น้ำพอกินแต่บ่พออาบ น้ำพออาบแต่บ่พอกิน’ หาคำตอบได้มั๊ยคะ คำถามแรกหมายถึง น้ำนม กับ น้ำเหงื่อ คือคำถามหลังค่ะ ปริศนาบางข้อก็เป็นคติธรรมสอนใจในตัว ‘ป่าอิหยัง คนสิต้องไปทุกคน’ สัจธรรมคำตอบคือ ‘ป่าช้า’ สะใจดีแท้

          ชาวใต้ก็นิยมทายไม่แพ้กัน ‘ไอ้ไหรเอ่ย พระอินทร์หน้าเขียว พลัดตกลงมาเยี่ยวแตก’ ว๊าย! ใครนะช่างประทุษร้ายองค์อินทร์ให้หมดท่าขนาดนี้หนอ โธ่เอ๊ย... แค่มะพร้าวอ่อนร่วงจากต้นเท่านั้นเอง เข้าใจเล่นจริง ๆ

          ปริศนาอีกประเภทเราเรียก พะหมี หรือ ผะหมี ค่ะ เป็นการเล่นทายกันอย่างเป็นกิจลักษณะ ค่อนข้างได้ระดับมาตรฐานอิงวิชาการเลยทีเดียว ดั้งเดิมเป็นการทายของชาวจีน มาจาก พะ, ผะ หมายถึง ตี หมี แปลว่า ปริศนา

          ผะหมี แปลได้ความว่า การตีปริศนา เวลาตอบต้องอรรถาธิบายคือ ตีความหมายของข้อปริศนานั้นให้แตก เป็นการแสดงภูมิปัญญาทั้งของผู้ตั้งคำถามและผู้ทาย จะตั้งปริศนาด้วยร้อยกรอง เช่น ปริศนาแรกเรียกว่า ปริศนาดอกสร้อย แต่งด้วยกลอนดอกสร้อย ๑ บท วรรคแรกเป็นการเชิญชวนให้ตอบปริศนา ส่วนอีก ๗ วรรคเป็นคำถาม

                          ปริศเอ๋ยปริศนา                         เลื่อยไม้ซุงออกมาเป็นแผ่นแผ่น
                  ถิ่นแห้งแล้งอัตคัดและขาดแคลน             เกิดความแค้นแน่นใจในอารมณ์
                  ด้วยอำนาจสิ่งหนึ่งใดดลให้เกิด              จุดกำเนิดใต้พิภพดินกลบถม
                  ดาดเบื้องบนใต้หลังคาน่าชื่นชม             สิ่งเหมาะสมกังวานดั่งระฆังเอย

         คำตอบนั้นพยางค์ท้ายของทุกคำเป็นคำพ้องเสียงเหมือนกันคือ กระดาน กันดาร เดือดดาล บันดาล บาดาล เพดาน และกังสดาล

         ปริศนาต่อมาเรียกว่า ปริศนาคำผวนค่ะ คำตอบจะเป็นคำผวนเสมอ เช่น

                          แขนหนี่งเขียนแบบสร้าง              อาคาร
                  แขนหนึ่งส้มโอหวาน                         อร่อยแท้
                  แขนหนึ่งอยู่อิสาน                            จังหวัด
                  แขนหนึ่งพระเอกแล้                         จากแฟ้มวรรณคดี

          โคลงปริศนาชนิดนี้บอกใบ้ไว้ว่าคำตอบคำแรกขึ้นต้นด้วยแขน มีแขนอะไรบ้างเอ่ย แขนเปลียน แขนป้าว แขนก่อน และแขนผุน ไงคะ ผวนคำออกมาก็จะเป็นคำตอบที่แท้จริง ท่านลองขยับเองนะคะ

         ผะหมีที่ยกมาเป็นตัวอย่างสุดท้ายนี้ คำตอบก็จะเป็นลูกโซ่ต่อ ๆ กันไปคล้ายคำถามที่เด็ก ๆ เล่นกันว่า คนอะไร (คนไทย) ไทยอะไร (ไทกอ) กอไก่ ไก่ฟ้า ฟ้าแลบ แลบลิ้น ลิ้นชัก ชักว่าว ว่าวจุฬา ฯลฯ ปริศนานี้จึงเรียกว่าปริศนาลูกโซ่ด้วย เสียงท้ายของคำตอบแรกจะเป็นพยางค์แรกของคำตอบต่อมาค่ะ

                          ฝรั่งไทยใช้กินเป็นอาหาร                 ใช้ล้างผลาญกันเองน่าอดสู
                  เปรียบความดำดำสนิทจงคิดดู                   เห็นกันอยู่ไม้ประดับประทับใจ
                  เจรจาพาทีมีโต้ตอบ                               เครื่องทดสอบตอบว่าเวลาไหน
                  ดอกไม้ขาวท่านทราบหรือชื่ออะไร                หนทางไปมองไม่รู้ดูงงงัน

         คำตอบจะเป็นลูกโซ่ว่า ขนมปัง ปังตอ ตอตะโก โกสน สนทนา นาฬิกา กาหลง แล้วก็หลงทางค่ะ ตอบได้กี่คำคะ ลองทำดูบ้างไหมเอ่ย

         ปริศนาคำทายของทุกที่มักได้จากวิถีความเป็นอยู่ ความเชื่อ วัฒนธรรม และขนบธรรมเนียมของแต่ละท้องถิ่น ที่กล่าวมาทั้งหมดวัยรุ่นเขาหาว่าเป็นของเก่าแล้วค่ะ เด็ก ๆ สมัยนี้เขาทายกันแต่ละครั้งคนได้ยินงี้หัวใจหล่นไปถึงตาตุ่ม เขามีลูกเล่น ลูกล่อ ลูกชนพิสดารพันลึกกว่าของปู่ย่าตายายเยอะแยะ แต่นั่นแหละค่ะอย่างน้อยก็บ่งชี้ให้รู้ว่า เขาพัฒนาความคิดไปอีกรูปแบบหนึ่ง โดยเอาสังคมแวดล้อมรอบตัวเองมาสะท้อนเป็นคำถามร่วมสมัย คำเฉลยบางครั้งเรานึกไม่ถึงเอาเหมือนกัน อย่างปริศนาคำว่า ‘อะไรเอ่ย ถ่างขาแล้วนั่งทับ’ แม่เม้าเคยตอบแบบประสาคนวัยดึกว่า กระต่ายขูดมะพร้าวไงเล่า แต่พ่อลูกชายบอกว่าผิด คำตอบจริง ๆ คือ มอเตอร์ไซค์ หรือ จักรยานยนต์รับจ้างต่างหาก เป็นอันว่าแม่เม้าไม่รู้จักพัฒนาตัวเองให้ทันโลก ทันลูก ว่างั้นเถอะ

          “หมาอะไรโดนเตะแล้วไม่ร้อง” ก็หมาตายไง อย่าตอบอย่างนี้นะคะ เดี๋ยวจะเสียฟอร์ม เด็กเขาตอบ “หมาอดทน” ค่ะ ตอบยังไงก็ไม่มีสิทธิถูกหรอกค่ะ

          ปริศนาบางข้อเล่นถาม-ตอบกันเป็นเรื่องเป็นราว ยาวยืดกว่าจะจบได้เหนื่อยทั้งคนถามและคนตอบ ลองแซมเปิ้ลดูสักเรื่องนะคะ (ต้องหัดพูดทับศัพท์ไว้บ่อย ๆ จะได้ทันสมัยกับเด็ก ๆ ยิ่งกลัวตกรุ่นอยู่ด้วย)

          “นกกระจาบบินมาบนท้องฟ้า นายพรานขึ้นไกสับนก แต่...ไม่ได้ยิงนก ถามว่าทำไมนกจึงตกลงมาตาย” ปัญหาอะไรช่างยาวดีแท้ สงสัยนกหัวใจวายกะทันหันมั้ง...ผิด...ก็เพราะนกตกใจเสียงปืน จึงเอาปีกปิดหู ทำให้พลาดตกลงมาตาย เฮ้อ! ขอถอนใจแก้กลุ้มหน่อยเถอะ แม่เม้าต้องต่อสุภาษิตเก่าให้ยาวขึ้นอีกนิดซะแล้วกระมัง ‘สี่เท้ายังรู้พลาด นักปราชญ์ยังรู้พลั้ง สองปีกมีพลัง ก็ยังตกมาตาย’ แหะ ๆ....

          ‘นกพิราบที่วัดสุทัศน์ฯ หมู่นี้ไม่มีบินมาเลย ถามว่านกมันไปไหนหมด’ ไปหากินที่อื่นมั้ง...ก็ไม่ถูกอีกแหละ มันไปงานศพเพื่อนนกตัวที่ตกมาตายตัวนั้นไง โอ้โฮ! เพิ่งรู้นะนี่ว่านกก็มีงานศพกะเขาด้วย

          เออ...แล้วนกกะปูดทำไมถึงตาแดงล่ะจ๊ะ?
          เพราะมันร้องไห้เสียใจที่เพื่อนนกตกมาตายนั่นแหละ เอ๊ะ! ที่ไปงานศพน่ะ มันนกพิราบไม่ใช่รึ? ขืนสงสัยอย่างนี้ก็จะถูกเอ็ดเอาว่า นกพิราบมันไม่ได้ร้องนี่ มันไปงานศพเฉย ๆ ตะหาก เอา...เชื่อ ๆ ไปก่อนละกัน

          ทีนี้อีกาทำไมขนถึงดำ?
          อย่าเผลอตอบเชียวนาว่า...ธรรมชาติมันเป็นอย่างนั้น คำตอบที่ถูกของเขาคือ เพราะมันไว้ทุกข์ให้กับเพื่อนที่ตกมาตายไงเล่า เอ....ไอ้ที่บินมาบนท้องฟ้าตั้งตะต้นเรื่อง มันนกกระจาบหรืออีกาหว่า แค่เปรยกับตัวเอง เจ้าของคำถามก็ค้อนขวับ เอ้า...ไม่สงสัยก็ได้ (วะ)

          หัวนกตะกรุมทำไมจึงไม่มีขน?
          ถามได้...ถ้ามีขนก็ไม่เรียกนกตะกรุมซี เปล่าร้อก ที่ไม่มีขนก็เพราะมันโกนผมบวชหน้าไฟให้เพื่อนมันตะหาก โห...สปิริตแรงไม่ใช่เล่น

          คำถามสุดท้ายนี่สิเด็ดดวงนักเชียว
          นกนางแอ่นทำไมต้องรีบทำรังให้มากที่สุด? คุณผู้อ่านลองเดาดูซิคะว่าจะตรงกับเฉลยรึเปล่า ออดแอด ข้าวเหนียวติด...จะกินไหมเอ่ย ถ้าตอบว่า ‘กิน’ แม่เม้าจะไขปริศนาให้ค่ะ

          คำตอบมีว่า นกนางแอ่นจะเอารังนกไปตุ๋น ช่วยงานสำหรับเลี้ยงแขกที่ไปในงานศพเพื่อนเจ้าปัญหาที่ตกมาตายตัวเดียว แต่ทำเขาป่วนกันทั้งเมืองนั่นแหละ ก็...เพิ่งรู้อีกนะนี่ว่า ทำไมทั้งนกพิราบ นกกะปูด อีกา และนกตะกรุมจึงต้องดั้นด้นไปงานศพเจ้านกกระจาบให้ได้ ที่แท้ก็กะจะไปฟาดรังนกตุ๋นนี่เอง

          แหม...ทำไมประพฤติตนเหมือนแม่เม้าเปี๊ยบเลย

ที่มา : สัพเพเหระ (พ.ค. 2539) -- แม่เม้า

          คำในภาษา เกิดได้หลายวิธี เช่นเลียนเสียงเด็กทารก ก็ได้คำว่า หม่ำ, อ้อแอ้ มาใช้ หรือจะเลียนเสียงสัตว์ เหตุการณ์ทางธรรมชาติจะได้คำว่า กบ, ตุ๊กแก, อีกา, ฝนตกซู่, ลมพัดดังหวือ ๆ เป็นต้น

          มีคำอยู่คำหนึ่งซึ่งเกิดจากการเสียดสีกันของวัตถุ เป็นคำเก่า ไม่มีที่ใช้แล้วในปัจจุบัน หากแต่ที่มาของคำนี้ น่าสนใจสำหรับเด็ก ๆ สมควรรู้ไว้

          ในสมัยรัชกาลที่ 5 เมื่อถึงวันปีใหม่แบบเก่า (เดือน 5 ขึ้น 1 ค่ำ) พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เชิญพระบรมวงศานุวงศ์ เข้าไปเสวยพระกระยาหารเวลาเย็นในพระบรมมหาราชวัง บางทีก็นัดให้แต่งพระองค์ในแบบต่าง ๆ บางปีแต่งเป็นปกติ เสวยแล้วก็มีการเล่นกีฬา หรือไม่ก็ทอดพระเนตรเล่นกลบ้าง เล่นละครพูดบ้าง
         
          ในการเลี้ยงพระบรมวงศานุวงศ์นั้น มีธรรมเนียมเกิดขึ้นอย่างหนึ่ง คือจะมีห่อของพระราชทานแจกด้วย เรียกห่อของนี้ว่า “ชักเปี๊ยะ” ในห่อของจะมีโคลงแต่งเป็นเนื้อความชวนขันบรรจุไว้อีกด้วย เช่นแต่งว่า

                          งามยศงามศักดิ์พร้อม         งามสม
                  เป็นที่นิยมชม                         ทั่วหน้า
                  ถ้อยคำก็คายคม                       เปรื่องปราชญ์
                  กินก็เก่งกาจกล้า                      ไม่รู้กี่ชาม

          ใจความ ทรงเย้าผู้ได้รับของพระราชทานว่า อะไร ๆ ก็ดีหมด แม้กระทั่งพฤติกรรมการบริโภค เก่งถึงขนาดรับประทานได้หลาย ๆ ชาม


          ทำไมจึงเรียกห่อของว่า ชักเปี๊ยะ?
          ชักเปี๊ยะ เป็นห่อกลม ๆ ยาว ๆ ห่อด้วยกระดาษแก้วทึบคล้ายกระจกเป็นสีต่าง ๆ หัวท้ายห่อ จักกระดาษเป็นฝอย แล้วรัดหัวรัดท้าย ตรงกลางห่อทำเป็นรอยต่อสำหรับดึง หรือชัก มีหมายเลขสลากซ่อนใส่ไว้ด้วย ภายในกล่องมีวัตถุเคมีแบบระเบิดอย่างอ่อนเหมือนแก๊บปืนเด็กเล่น เมื่อชักลิ้นเลื่อนออกมา ก็จะเสียดสีกันเกิดเสียงดัง เปี๊ยะ! เป็นเหตุให้เรียกห่อของขวัญนี้ว่า ชักเปี๊ยะ คือชักออกมาดังเปี๊ยะนั่นเอง



ที่มา :
1. หลักภาษาไทย – กำชัย ทองหล่อ
2. ร้อยแปดเรื่องไทย – ส.พลายน้อย

          คำว่า จิงโจ้ เรามักคิดว่าหมายถึง สัตว์สี่เท้า ที่ฝรั่งเรียกว่า แกงการู (Kangaroo) เป็นสัตว์ป่า เท้าหน้าสั้น ที่ท้องมีกระเป๋าสำหรับใส่ลูก

          แท้ที่จริงแล้ว จิงโจ้ มีความหมายหลากหลายยิ่งกว่านั้น คือ

                  1. สิ่งที่ใช้ห้อย หรือแขวนเหนือเปลเด็กในสมัยโบราณ ทำด้วยไม้ไผ่สานเป็นรูปแมลงที่กระโดดอยู่บนผิวน้ำ ที่เรียกกันว่า แมลงจิงโจ้
                  2. แมลงชนิดหนึ่ง มีขายาวหลายขา วิ่งบนผิวน้ำ ซึ่งเป็นพันธุ์แมลงมุมชนิดหนึ่ง
                  3. นกชนิดหนึ่ง ที่ร้องเสียง จี่...โจ้ะ พบในภาคอิสาน วรรณคดีเรื่องอิเหนา สมัยรัชกาลที่ 1 ก็กล่าวถึงนกชนิดนี้ด้วย
                  4. เครื่องป้องกันใบจักรเรือ ไม่ให้สวะเข้าไปปะ และกันกระทบ กับช่วยไม่ให้เพลาแกว่ง
                  5. สัตว์ประหลาด ที่มีหัวและร่างเป็นคน แต่มีปีกเป็นนก บางท่านเรียกว่าตัว อรหัน ((ออ-ระ-หัน) ซึ่งต่างกับคำว่า อรหันต์ (อะ-ระ-หัน) ที่หมายถึง ผู้สำเร็จธรรมพิเศษสูงสุดในพระพุทธศาสนา) พบตามภาพจิตรกรรมฝาผนังวัด ภาพลายรดน้ำตามตู้พระธรรม
                  6. ทหารหญิง รักษาพระองค์สมัยรัชกาลที่ 4 ได้แก่ โขลน ที่แต่งตัวเป็นทหาร ในงานแห่โสกันต์ฝ่ายใน หรือเจ้านายผู้หญิงที่แต่งชุดทหารตามเสด็จรัชกาลที่ 4 เวลาบอกวันทยาวุธ ทหารพวกนี้ร้องว่า จิงโจ้กัด ถ้าให้ เรียบอาวุธ ก็ร้องว่า จิงโจ้นอน ถ้าแบกอาวุธ จะร้องว่า จิงโจ้หยุด

ทหารหญิงจิงโจ้ แต่งกายคล้ายทหารสก็อต สวมหมวก ใส่เสื้อแขนยาว นุ่งกระโปรง สวมถุงเท้าลาย และรองเท้าหนัง

โขลน น. หญิงนายประตู ซึ่งรับราชการอยู่ในพระราชวัง มีหน้าที่คล้ายตำรวจ
โสกันต์ ก. โกนจุก


ที่มา :
1. พจนานุกรม
2. แกะรอยเรื่องเก่า – อเนก นาวิกมูล

          มนุษย์มีความพึงพอใจที่จะได้ยินได้ฟังแต่สิ่งที่ไพเราะ ก่อให้เกิดความชื่นบานหรรษา มากกว่าคำหยาบคายกักขฬะ ภาษาที่ไพเราะต้องคมคาย กินใจ และสร้างสรรค์ ถ้าสัมผัสคล้องจอง มีการเล่นคำ เล่นความได้อรรถรสจนสามารถถ่ายทอดเป็นมรดกทางวัฒนธรรมของชาติได้ก็ยิ่งวิเศษ

          คนไทย เป็นชาติที่ใช้ภาษาได้ประณีต ไพเราะที่สุด มีลักษณะพิเศษทางภาษาไม่เหมือนใคร หากเรียบเรียงถ้อยคำอย่างสละสลวยมีศิลปะแล้วละก็ ภาษาจะสุนทรีย์มีความหมายลึกซึ้งเกินพรรณนา

          โดยเฉพาะการใช้คำให้สัมผัสคล้องจอง ตามวิสัยความเป็นชาติเจ้าบทเจ้ากลอนเพียงประการเดียวก็กินขาดแล้วล่ะค่ะ

          โวหารที่สร้างภาพพจน์ สร้างจินตนาการให้เด่นชัดโดยใช้การเปรียบเทียบ เปรียบเปรยแล้วละก็ คงไม่มีชาติใดทำได้สะใจเท่าคนไทยแน่นอน แค่ถูกค่อนว่า เวลาไปเหมือนไก่จะบิน เวลามาเหมือนห่าจะกิน เด็กรุ่นแม่เม้าต้องรีบลดฝีเท้าที่ย่ำถี่ ๆ ลงเป็นอาการย่องได้ทันควันทีเดียว จะชอบอะไรนอกหน้าไม่สำรวมกิริยา จะถูกเอ็ดด้วย ระริกระรี้ยังกะปลากระดี่ได้น้ำ หรือว่า ได้ยินผู้หญิงอาไร้ เสียงเท่าฟ้า หน้าเท่ากลอง แล้วคุณไม่รีบหุบปากที่อ้าสุดจักรวาลละก็ จะเข้าข่ายความผิดฐานดื้อด้านทันที

          ใครที่ตื่นตระหนก ตกประหม่ากับเรื่องเล็กน้อย คอยทำตัวเป็นพลเมืองไทยมุงก็จะถูกตำหนิว่า ข่าวช้างดู ข่าวหมูแล่น

          ไม่เพียงแต่ตำหนิ เปรียบเปรย หรือห้ามปรามเท่านั้น บางทีเราได้ประโยชน์ในเชิงตักเตือน อบรมสั่งสอนอยู่ไม่น้อย เช่น อย่าเอาไม้สั้นไปรันขี้ พอเห็นภาพว่าของเหม็นจะเปื้อนมือ เพราะใช้ไม้ขนาดสั้นมากทำความสะอาดหลังไปทุ่งขับถ่ายของเสียเสร็จ หากบอกแล้วไม่ฟังจะนั่งเหม็นมือตัวเองค่ะ

          ผู้นำของชาติ ท่านได้ประโยชน์จากภาษาอันสุนทรมาสร้างสรรค์สร้างคำขวัญในวาระโอกาสสำคัญ ๆ ให้เด็ก ๆ ท่องจำนำไปปฏิบัติ อาทิ คำขวัญวันเด็กที่ว่า เด็กดีเป็นศรีแก่ชาติ เด็กฉลาดชาติเจริญ นั้น ลูกชายแม่เม้าเคยเอาไปแปลงสาร ส่งครูเป็นการบ้าน ในโอกาสวันแม่แห่งชาติว่า แม่ดีเป็นศรีแก่ชาติ แม่อุบาทว์ชาติล้าหลัง เป็นเหตุให้แม่เม้าได้รับใบนัดพบเป็นพิเศษจากครูประจำชั้นของลูกโดยด่วน เลยได้ตัวอย่างการบ้านของเพื่อนลูกมาให้ยั่วยิ้มด้วย บางชิ้นขึ้นต้นทำท่าว่าจะดีแล้วเชียว แต่ไปไม่รอดค่ะ แม่ดีเป็นศรีแก่ลูก แม่ท้องผูกลูกท้องเสีย ไหงเป็นอย่างนี้ไปได้ล่ะหนอ เด็กในวันนี้คือผู้ใหญ่ในวันหน้าก็จริงอยู่แต่ที่แน่ ๆ ผู้ใหญ่ในวันนี้คือผีในวันหน้า ครับผม ก็จริงเนาะ ฟังดูก้าวร้าวแต่ใครเถียงได้ล่ะว่าไม่จริง

          นี่คือภาษาสร้างความบันเทิงใจ ที่แสดงให้เห็นว่าแม้แต่เด็ก ๆ ยังพลอยซึมซับความเจ้าบทเจ้ากลอน ใช้คารมโต้ตอบแบบสวนควันปืนได้ขนาดนี้ ถ้าไม่ใช่มรดกทางวัฒนธรรมความคิดอย่างที่ว่า แล้ว เราจะเรียกว่ากระไรดี

          มีสลึงพึงบรรจบให้ครบบาท ของสุนทรภู่ ก็มีมือดีทำตัวเป็นสุนทรพวง แปลงโฉมเป็นหนุ่มแร็พ ผู้ไม่รู้คุณค่าของเงินต่อว่าไปตลาดฟาดให้เหี้ยนเตียนกระเป๋า

          เด็กทำเพราะความคะนอง ผสมรูปแบบการใช้คำอันแสดงความทะเล้นให้เห็นขำ แต่ถ้าระดับกวีแล้วไซร้ ท่านถือว่าการล้อคำประพันธ์ของกวีโบราณด้วยการแต่งเลียนแบบนั้น เป็นวิธีบูชากวีกันกลาย ๆ อ่านแล้วได้ยิ้มแย้มอารมณ์ดี คลายเครียดได้ไม่เบา

          ขอยกตัวอย่างโคลงนิราศนรินทร์ โคลงโลกนิติ และกำศรวลศรีปราชญ์ ฉบับจริงกับฉบับเลียนล้อ ชื่อนิราศสรวมรอย ของ พ.ณ ประมวลมารค ให้คุณอ่านสักนิด ถ้าชอบใจเกิดอารมณ์ชื่นบานละก็ ทำได้มากกว่ายิ้มนะคะ

                  1.             อยุธยายศล่มแล้ว            ลอยสวรรค์ ลงฤๅ
                          สิงหาสน์ปรางค์รัตน์บรร            เจิดหล้า
                          บุญเพรงพระหากสรร               ศาสน์รุ่ง เรืองแฮ
                          ยังอบายเบิกฟ้า                     ฝึกฟื้นใจเมือง
                 (นิราศนรินทร์)

                                     อโยธยายศเฟื่องฟ้า         ลอยสวรรค์
                          ยศอยุธยาพลัน                      พลัดม้วย
                          ยศแม่ซิแน่ฉัน                        ขอบอก ให้ฮา
                          บางกอกพอกยศด้วย                 แค่นั้นสรรเสริญ
                  (นิราศสรวมรอย)

                  2.             โฉมควรจักฝากฟ้า            ฤๅดิน ดีฤๅ
                          เกรงเทพไทธรณินทร์                 ลอบกล้ำ
                          ฝากลมเลื่อนโฉมบิน                 บนเล่า นาแม่
                          ลมจักชายชักช้ำ                      ชอกเนื้อเรียมสงวน
                  (นิราศนรินทร์)

                                     โฉมพ่อจักฝากร้าน           กาแฟ กระนั้นฤๅ
                          โฉมพ่อเกรงเมาแอ๋                   ที่ร้าน
                          โฉมพ่อลั่นกุญแจ                     ดีกว่า กระมังนา
                          โฉมพ่ออยู่เฝ้าบ้าน                    อย่าให้กระไดหาย
                  (นิราศสรวมรอย)

                  3.            สารนี้นุชแนบไว้                 ในหมอน
                          อย่าแม่อย่าควรเอา                     อ่านเหล้น
                          ยามนอนแม่เอานอน                    เป็นเพื่อน ราแม่
                          คืนค่ำอย่าได้เว้น                         ว่างใด
                  (กำศรวลศรีปราชญ์)

                                     เนื้อสันสรรค์แต่เนื้อ                      เหนียวหนับ
                          เนื้อพ่อเนียนราวกับ                      พี่ซื้อ
                          เหนียวเหนียวพ่อเคี้ยวกลับ               ไปกลับ มานา
                          มื้อค่ำซ้ำเช้ามื้อ                            มากมื้อฤๅเปลือง
                          สันนี้พี่แนบไว้                              ในหมอน
                          อย่าพ่ออย่าเอานอน                        แนบเหล้น
                          เหนื่อยเหนื่อยเมื่อยเมื่อยตอน             ดึกดึก
                          คืนค่ำอย่าได้เว้น                         ว่างเกี้ยวเคี้ยวกิน
                  (นิราศสรวมรอย)

                  4.                ปลาร้าพันห่อด้วย               ใบคา
                          ใบก็เหม็นคาวปลา                         คละคลุ้ง
                          คือคนหมู่ไปหา                             คบเพี่อน พาลนา
                          ได้แต่รายร้ายฟุ้ง                           เฟื่องให้เสียพงศ์
                  (โคลงโลกนิติ)

                                  เนื้อสันพันห่อด้วย                 กระดาษ
                          เป็นกระดาษราชการขาด                 คละคลุ้ง
                          ตราครุฑหยุดผงาดผาด                   ผงกพาด หัวแฮ
                          ไยเล่าเจ้าฟ้ากุ้ง                           กล่าวเกี้ยวกากี
                  (นิราศสรวมรอย)

          พูดถึงชื่อที่ใช้เรียกคน สัตว์ สิ่งของสารพัดอย่างในโลกแล้ว มันมีอะไรน่าคิดไม่น้อย บางชื่อมีที่มาน่าประทับใจ เช่น ชื่อของวัดเฉลิมพระเกียรติ จังหวัดนนทบุรี รัชกาลที่ 3 ได้โปรดให้สร้างอุทิศพระราชทานพระชนกและพระชนนี ของกรมสมเด็จพระศรีสุลาไลย เพราะเหตุบ้านเดิมอยู่ที่นั่น

          หรืออย่างที่สี่แยกคอกวัวในกรุงเทพฯ เรานั่นปะไรก็มีประวัติให้จดจำว่าที่นั่นเคยเป็นที่เลี้ยงวัวของแขกตานีมาก่อน จนกลายเป็นจุดบันดาลใจของมหามนตรี (ทรัพย์) สร้างตำนานรักระหว่างพ่อระเด่นลันไดอนาถา กับแม่เจ้าประคุณนางประแดะหูกลวงดวงสมร อันลือลั่นสะท้านบางกอกในยุคนั้น ไม่แพ้ท่านกบกับหม่อมลูกปลาเท่าไรนักหรอก

          สถานที่บางแห่ง ตั้งชื่อตามเหตุการณ์สำคัญ ๆ เช่นอำเภอบางพลี อำเภอหนึ่งของจังหวัดสมุทรปราการนั้น ที่ได้ชื่อนี้เพราะสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 ทรงโปรดให้ขุดคลองสำโรงกับคลองทับนาง (พ.ศ.2041) เมื่อขุดไปตามที่กำหนดไว้ จนคลองทั้งสองมาบรรจบกัน ตรงที่คลองทั้งสองร่วมกันนี้ ขุดพบเทวรูปสัมฤทธิ์ถึง 2 องค์ มีอักษรจารึกชื่อว่า พญาแสนตากับมหาสังกร สมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 จึงโปรดเกล้าฯ ให้ทำพิธีบวงสรวงพลีกรรมขึ้น ณ ที่นั้น

          จะเห็นได้ชัดว่า คนไทยแยกวิถีชีวิตกับพิธีกรรมออกจากกันไม่เคยขาด ตราบใดที่เรายังเชื่อว่าบาปบุญคุณโทษเวรกรรมมีจริง เราก็ต้องเชื่อว่าโลกหน้ามี โอปปาติกะก็มี อะไรที่ทำแล้วเป็นมงคลกับตัวจึงยังคงมีอยู่เสมอ แม่เม้าขออย่างเดียวว่า หากตายไปอย่าได้เป็นเทวดาจีนหรือไทยเลย เพราะเครื่องบัดพลีสังเวยงานไหนงานนั้น ไม่พ้นหัวหมู ขนมต้มแดงต้มขาว ทองหยิบ ฝอยทอง ล้วนแล้วแต่คอเลสเตอรอลสูง ๆ ทั้งนั้น ขืนเหวยบ่อย ๆ ความดันล้นแย่ ที่แน่ ๆ น่าจะเหาะไม่ไหว แค่แบกน้ำหนักพิกัดแม่หมูนี่ก็แทบลงมือคลานแล้ว หากเลี่ยงไม่ได้จริง ก่อนตายคงต้องทำเมนูหางว่าวทิ้งเป็น ‘มะรึดก’ ไว้ให้ลูกหลานดูต่างหน้าซะหน่อย ใครที่คิดจะเป็นเทวดาหลังตายอย่างแม่เม้าบ้างช่วยบอกผ่านมา จะทำเมนูเผื่อ เอาชนิดรายการไม่ซ้ำตลอดปีต้องเป็นของแพง ๆ อร่อย ๆ ด้วยนะ มิฉะนั้นจะไม่เข้าฝันบอกเลขเด็ดให้ คิดอะไรมาก็มาก เพิ่งจะคิดแบบไอเดียกุดได้ก็คราวนี้แหละ

          ชื่อบางชื่อยังคงอยู่ในคนรุ่นหลังชื่นชมไม่หาย โดยเฉพาะชื่อของเมืองนครนายก ซึ่งเดิมเรียกว่าบ้านนานั้น ชาวบ้านสมัยโบราณทำนาเป็นอาชีพหลัก แต่ได้ข้าวไม่พอกินด้วยภูมิประเทศไม่อำนวย ส่วนใหญ่เป็นป่าดงเนินสูง พระเจ้าแผ่นดินสมัยนั้นโปรดให้ยกเว้นอากรค่านา เพราะเห็นว่าราษฎรเดือดร้อน เมื่อยกเว้นอากร ชาวบ้านพากันมาจับจองที่ทำกิน ตั้งถิ่นฐานบ้านเรือนมากขึ้น จนสามารถมีฐานะเป็นเมือง จึงเรียกว่าเมืองนายกและนครนายกในที่สุด

          เราลองมานึกถึงชื่อคนนี่ก็อีก น่าสนใจหยอกเมื่อไหร่ แม่เม้าเคยคิดอยากสะกิดถามไอ้หนุ่มผมยาว หน้าตาดี มีป้ายติดชื่อ ‘บุญตอง’ ว่าทำไมจึงชื่อนี้ แต่ต้องยั้งใจกลัวเขาจะเปลี่ยนชื่อเป็นไก่แก่แม่ปลาช่อนเข้าให้

          บางครั้งบางคราวแม่เม้านึกย้อนถึงชื่อตัวเองว่า ทำมั้ย...(แหม...ขออำไพเถอะ) ทำไมตูต้องชื่อเม้าด้วยวะ มหาแหมวผู้เป็นทั้งครูและน้อง (บ้านนี้นิยมระบบทูอินวันเจ้าค่ะ บางทีก็ควบทรีอินวัน คือแม่เม้ายกให้เป็นบิดาผู้เป็นใหญ่อีกตำแหน่ง) ก็เอื้อนเอ่ยบอระเพ็ดวาจาว่า “หน้าตาคุณนายดูเม้า...เม้าไง ถึงได้ชื่อเม้า” เอ๊ะ! ไอ้หน้าตาชนิดนี้มันอยู่ไฟลั่ม หรือแฟมิลี่ไหนหว่า

          หลายครั้งหลายหนที่มีโอกาสไปทัศนศึกษากับคุณนายทม (นี่ก็อีกคน เดี๋ยวเป็น ‘จารย์ทม เดี๋ยวเป็นคุณนายทม ยังไม่เป็นอยู่อย่างคือคุณหญิงตาตั้งแหละ) หลังจากที่คุยเรื่องโน้นไปเรื่องนี้ ก็...นินทาคนขับ นินทาตัวเองจนหมดเรื่องคุย คราวนี้ก็พานหาเรื่องกับชื่อต่าง ๆ ที่ปรากฏสองข้างทางแทน

          “ชั้นไม่มาอยู่หรอกบ้านนี้ ตั้งมาได้...บ้านหนองไหล มิรักษากันแย่เหรอนี่”

          “นี่สิเด็ดกว่า...คุณนาย คลองควายแน่ะ คลองของควายรึว่าไม่มีน้ำมีแต่ควาย ?”

          “นี่...แกรู้มั้ย” คราวนี้เธอหันมาปรารภกับท่านมหาผู้ทำหน้าที่สารถี “ถ้าชั้นกะไอ้เม้าเป็นเด็กอย่างตะก่อนน่ะนะแกเอ๊ย...ชั้นสองคนคงได้บอกให้หยุดรถ เอาสีสเปรย์พ่นป้ายเค้าวินาศหมดแหละ” แหม จะลากเราเข้าคุกท่าเดียว “แน่ะ...ชื่อสะพานนั่นน่าต่อเติม ตัดแต่งพยัญชนะให้พิลึก”

          เราสองคนพี่น้องรีบหันขวับไปตามนิ้วที่คุณนายท่านชี้ ปรากฎตัวอักษรชื่อสะพานต้นเหตุว่า ‘สะพานพังพวย’ แม่เม้าน่ะคิดออกแล้วว่าสมควรที่จะลบและเติมตัวอะไร ถึงจะสะใจพระเดชพระคุณตัวเอง ว่าแต่ท่านผู้อ่านล่ะ คิดได้หรือยังเอ่ย?