ฌานทั้งสี่... by กองบรรณาธิการ

          ผู้อ่านท่านทั้งหลายคงทราบแล้วว่า การเจริญฌาน เป็นการอบรมจิตให้สงบ ทำจิตให้บริสุทธิ์ปราศจากอารมณ์ร้อยรัดปรุงแต่ง เหมือนการกลั่นน้ำให้ใสสะอาด จากน้ำที่ขุ่น เพราะถูกเจือด้วยของสกปรก ธรรมชาติของจิตเหมือนกับน้ำที่ต้องสะอาด แต่ที่จิตมากลายเป็นสิ่งเศร้าหมองไป ก็เพราะอุปกิเลสเข้ามาเจือปนในภายหลัง

อวิธีกลั่นกรองจิตให้บริสุทธิ์เป็นสภาพดั้งเดิมแท้นั้น ต้องใช้ ‘สติปัฏฐาน’ หรือ ‘กรรมฐานทั้ง ๔๐ ประการ’ ตามที่องค์พระบรมศาสดาบัญญัติไว้เป็นเครื่องกรอง โดยจะเลือกบทใดบทหนึ่ง หรือหลายบทเข้ามาปฏิบัติก็ได้ตามแต่สมควร เพื่อข่มกิเลสที่ฟูขึ้นในขณะนั้นให้สงบไป กรรมฐานนั้นโดยทั่วไปเรียกว่า ‘อารมณ์’ แต่เมื่อนำมาอบรมจิตทางพระเรียกว่า ‘นิมิต’ จึงขออธิบายนิมิตในการอบรมจิตที่มีสามประการดังนี้

          ๑. บริกรรมนิมิต ได้แก่ ข้อกรรมฐานที่นำมาเป็นเครื่องอบรมจิต เป็นการเพ่งกสิน หรือบริกรรม พุทโธ กำหนดดวงแก้ว กำหนดลมหายใจ ปรากฏอยู่ในห้วงคิดของบุคคลผู้ปฏิบัติเป็นเวลาชั่วขณะแล้วเคลื่อนไป ต้องตั้งต้นใหม่เป็นพัก ๆ อย่างนี้เรียกว่า บริกรรมนิมิต...สมาธิชั่วขณะจิต หรือ ขณิกสมาธิ

          ๒. อุคคหนิมิต ได้แก่ ข้อกรรมฐานหรือกสิณเหมือนกัน แต่ปรากฏอยู่ในดวงจิตหรือห้วงความคิดอย่างชัดเจนขึ้น ด้วยอำนาจสติสัมปชัญญะจนดำรงอยู่ยาวนานกว่าขณะจิตหนึ่ง จิตไม่ตกภวังค์ง่าย องค์ของฌานปรากฏขึ้นเกือบครบถ้วน ด้วยจิตขณะนั้นเป็นสมาธิใกล้ต่อความเป็นฌานแล้ว เรียกว่า ‘อุปจารสมาธิ’ ที่เป็นเขตแห่งฌานนั่นเอง

          ๓. ปฏิภาคนิมิต เป็นหัวข้อกรรมฐานที่นำมาอบรมจิต เหมือนสองข้อแรก และเข้าสู่ห้วงนึกคิดของผู้ปฏิบัติอย่างชัดแจ้ง ถ้าเป็นภาพก็เป็นรูปชัดเจนผ่องใส ถ้าเป็นนามธรรมก็จะปรากฏชัดเจนถึงเหตุผลแก่ใจ อย่างนี้เรียกว่า ‘ปฏิภาคนิมิต’ จิตใจขณะนั้นจะมั่นคงมีองค์ฌานครบถ้วนห้าประการเกิดขึ้นในจิต บำรุงเลี้ยงจิตใจให้สงบสุขแช่มชื่นอย่างยิ่ง อย่างนี้เรียกว่า ‘อัปปนาสมาธิ’ เป็นฌานขั้นต้นหรือปฐมฌานอย่างแท้จริง จิตจะดำรงอยู่ในฌานนานหลายขณะ จิตจึงเคลื่อนฌานสู่ภวังค์หรือจิตปกติธรรมดา

          ...ครับ...นิมิตทั้งสามประการนี้จึงเป็นเครื่องหมายของสมาธิทั้งสามขั้น ผู้ปฏิบัติพึงสำเหนียกรู้เอาไว้เป็นข้อสังเกตชัดขึ้นของสมาธิเพื่อตนเองในภายหลัง

          เมื่อถึงตรงนี้จะขอกล่าวต่อถึงวิธีเจริญฌานต่อไป... เมื่อผู้ปฏิบัติสมาธิได้จนถึงขั้นปฏิภาคแล้ว ขั้นต่อไปคือการเจริญฌาน ให้ช่ำชองยิ่งขึ้น...ทำให้เกิด ‘วสี’ ความชำนาญโดยลำดับดังนี้...

          ๑. ขั้นฝึกอารมณ์ ฝึกหัดนึกถึงอารมณ์ที่ใช้เป็นเครื่องอบรมจิตจนได้ฌานนั้นช้า ๆ เหมือนกับครั้งแรกที่ได้ ต้องฝึกอ่านอารมณ์นั้นนาน ๆ ใจจึงจะเห็นเหตุผลหยั่งลงสู่ความสงบได้ จากนั้นค่อยหัดกำหนดอารมณ์ให้ไวขึ้นตามลำดับ จนสามารถฝึกอารมณ์ปุ๊บ ใจก็สงบปั๊บทันที ท่านเรียกว่า ‘อาวัชชนวสี…’ ชำนาญในการฝึก

          ๒. ขั้นเข้าฌาน ฝึกเข้าฌานช้า ๆ คือค่อย ๆ เคลื่อนความสงบของจิตไปสู่ความสงบยิ่งขึ้นอย่างเชื่องช้า คอยสังเกตความรู้สึกของจิตตามระยะที่เคลื่อนเข้าไป จากช้าสู่ความเร็วขึ้นจนชำนาญ เรียกว่า ‘สมาปัชชนวสี’ ชำนาญในการเข้าฌาน

          ๓. ขั้นดำรงฌาน ฝึกหัดดำรงฌาน โดยกำหนดให้นานขึ้นเรื่อย ๆ จนได้เป็นชั่วโมงเป็นวันจนถึงเจ็ดวันเป็นสูงสุด ถ้าสามารถกำหนดเวลาได้โดยไม่คลาดเคลื่อน ชื่อว่า ‘อธิษฐานวสี’ ชำนาญในการอธิษฐาน

          ๔. ขั้นออกฌาน ฝึกหัดออกฌาน โดยวิธีถอนจิตช้า ๆ จากความสงบก่อน คือพอดำรงอยู่ในฌานได้ตามกำหนดแล้ว พึงนึกถึงออกเท่านั้น จิตก็เริ่มไหวตัวและเคลื่อนออกจากจุดสงบที่เข้าไปยับยั้งอยู่นั้น พึงหัดเคลื่อนออกมาตามระยะโดยทำนองเข้าฌานดังกล่าว และพึงสังเกตความรู้สึกตามระยะนั้น ๆ ไว้ด้วย จนมาถึงความรู้สึกปกติธรรมดา ครั้งต่อไปพึงหัดออกให้ว่องไวขึ้นเป็นลำดับ จนแค่นึกก็เสร็จสมบูรณ์โดยไม่สะเทือนต่อวิถีประสาทแต่อย่างใด ชื่อว่า ‘วุฏฐานวสี’ ชำนาญในการออกฌาน

          ๕. ขั้นพิจารณาฌาน ฝึกหัดพิจารณาฌานโดยวิธี เมื่อถอยจิตออกจากฌานมาถึงขั้นความรู้สึกปกติธรรมดาแล้ว แทนที่จะลุกโดยเร็วออกจากที่หรือหันเหความสนใจไปทางอื่น ก็หันมาสนใจอยู่กับฌานอีกครั้ง นึกทวนดูลักษณะของฌาน พร้อมทั้งองค์ประกอบของฌานทั้งปวงแต่ละลักษณะให้แจ่มใสขึ้นอีกครั้งหนึ่ง โดยความสุขุมรอบคอบไม่รีบร้อน ครั้งต่อไปจึงหัดพิจารณาให้เร็วขึ้น ๆ จนสามารถแค่พอนึกขึ้นก็ทราบข้อทั่วไปในฌานทันที เช่นนี้จึงได้ชื่อว่า ‘ปัจจเวกขณวสี’ ชำนาญในการพิจารณาฌาน

          ครับทั้งหมดคือการเจริญฌานอย่างถูกต้องตามตำราของ พระอริยคุณาธาร (เส็ง ปุสฺโส) พระอาจารย์วิปัสสนาสายพระอาจารย์ มั่น ภูริทัตโต ที่กล่าวไว้ใน ‘ทิพยอำนาจ’ โดยละเอียด…