บายศรี

บายศรี

          พระราชพิธีสำคัญต่างๆ หรือแม้แต่ พิธีราษฎร ต่างก็ขาด “บายศรี” เป็นองค์ประกอบไม่ได้เพราะคนไทยถือว่า บายศรีเป็นเครื่องประกอบพิธีอันเป็นของสูงประเภทหนึ่ง ซึ่งจะนำสิริมงคลสู่งานพิธี

ความหมาย

          บายศรีนั้นเป็นคำภาษาเขมร “บาย” หมายถึงข้าว “ศรี” คือสิริมงคล รวมความแล้วหมายถึง ข้าวอันเป็นมงคล บางครั้งก็เรียกกันว่า “ข้าวขวัญ” ด้วย

          ส่วนอีกความหมายหนึ่ง ใช้เรียกภาชนะใส่เครื่องสังเวยในพิธีทำขวัญ ส่วนประกอบสำคัญในพิธีต้องมีบายศรี ปากชาม ข้าวปากหม้อ บรรจุกรวยตองเป็นยอดบายศรี ไข่ต้มสุกเสียบยอด ดอกไม้สดประดับให้สวยงาม ตามด้วย ธูป เทียน สำหรับบูชา

          พิธีผูกขวัญหรือทำขวัญ มีอยู่ทุกภาค แต่สิ่งที่ขาดในพิธีไม่ได้คือ การตั้งบายศรี ก็อย่างที่บอกนั่นแหละ เพื่อความเป็นสิริมงคลบางครั้งมีการเวียนเทียนทักษิณาวัตรด้วย ชาวเหนือเรียกพิธีนี้ว่า พิธีมัดมือหรือฮ้องขวัญ ส่วนอีสานเรียกว่า สู่ขวัญหรือสูตรขวัญ

จุดประสงค์สำคัญของการทำขวัญ

          ก็เพื่ออำนวยชัยให้พรแก่ผู้รับขวัญ ให้ประสบความสุข ความเจริญรุ่งเรือง มีขวัญ และกำลังใจที่ดีเพื่อต่อสู้กับชีวิต…

โอกาสที่ใช้

          พิธีที่จะใช้บายศรีนั้น ได้แก่งานมงคลทั่วไปทั้ง งานแต่งงาน งานบวช รับขวัญ ส่งขวัญต่างๆ

          การสู่ขวัญรับขวัญ จะทำในโอกาสเลี้ยงต้อนรับผู้มารับตำแหน่งใหม่ การเลื่อนยศ จบการศึกษา กลับจากศึกสงคราม กลับจากเดินทางไกล เพื่อเรียกขวัญที่เพลิดเพลินอยู่กลางทางให้กลับสู่ตัวดังเดิม

          การสู่ขวัญส่งขวัญ มักทำในโอกาสที่มีผู้จะจากเราไปไกลด้วยเหตุใดก็ตาม เพื่อเตือนสติให้รู้สำนึกชั่วดี และหน้าที่ของตนอย่าเมามัว นอกลู่ทาง

          ตามคติความเชื่อสืบเชื้อแต่โบราณกาล การตั้งเครื่องสังเวยบูชาด้วยบายศรี เพื่ออัญเชิญปฐมบรมครูคือ พระพุทธเจ้าบรมศาสดา บิดา มารดา ครูอุปัชฌาย์อาจารย์ ตลอดจน ท้าวมหาพรหม มหาเทพทั้งหลาย อีกทั้งเทพแห่งศิลปศาสตร์ อาทิ พระอิศวร พระนารายณ์ พระพิฆคเณศวร พ่อแก่ พระประคนธรรพ์ ปัญจสิงขร พระพิภพ และวิษณุกรรม มาประสาทพรประสิทธิ์ชัย ให้ประสบความสำเร็จในหน้าที่การงาน

ประเภทของบายศรี

         บายศรีมีหลายประเภทแยกตามการใช้งานดังนี้

๑. บายศรีราษฎร์ ได้แก่

- บายศรีปากชาม เป็นบายศรีขนาดเล็กสุด บรรจุในชามขนาดพอเหมาะ ใช้สำหรับบวงสรวงบูชา ครู เทพยดา ทั่วไป

- บายศรีใหญ่ เป็นบายศรีขนาดใหญ่ จัดใส่ พาน โตก ตะลุ่ม จะทำหลายชั้นซ้อนกันก็ได้ตามขนาดของพิธี

๒. บายศรีพิธีหลวง พระราชประเพณีนิยม ประกอบด้วยบายศรี ๓ ชนิดดังนี้

- บายศรีสำรับเล็ก ประกอบด้วย บายศรีทำจากผ้าตาดเงินมี ๓ ชั้นบนพานแก้ว เรียกว่า “บายศรีแก้ว” ถ้าผ้าตาดทองเรียก “บายศรีทอง” ถ้าผ้าตาดเขียวเรียก “บายศรีเงิน” จัดวางโดยบายศรีทองอยู่ขวา บายศรีเงินอยู่ซ้ายและบายศรีแก้วอยู่ตรงกลาง

- บายศรีสำรับใหญ่ เหมือนบายศรีสำรับเล็ก แต่มีขนาดใหญ่กว่า สำหรับพิธีทำขวัญสมโภชงานสำคัญ โดยจัดแต่ละชุดมี ๕ ชั้น

- บายศรีตองรองทองขาว ก็คือบายศรีใหญ่ ใช้แป้น และแกนเป็นทองขาวแทนไม้ทั่วไป

          นอกจากนี้ ยังมี บายศรีชั้นหรือบายศรีต้น มีหลายขนาดตามบรรดาศักดิ์คือ

- ๙ ชั้น สำหรับ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ

- ๗ ชั้น สำหรับ เจ้านายชั้นเจ้าฟ้า และพระราชอาคันตุกะชั้นประธานาธิบดี

- ๕ ชั้น สำหรับ เจ้านายที่ทรงกรมหรือเสนาบดี

- ๓ ชั้น ใช้ในพิธีสมรสชั้นหลานของเจ้านายฝ่ายเหนือ

คติธรรมจากบายศรี

         ปกติบายศรีทำจากใบตองตานี อาศัยความประณีต อดทนยิ่งยวดผสมกับศาสตร์ และศิลป์ในตัว มีความหมายทางธรรมะว่า การทำความดีนั้นทำได้ยาก ต้องอดทน รักดี ใฝ่ดี เหมือนยามเราเตรียมตองม้วนนิ้วบายศรี ประกอบตัวบายศรี และแม้แต่การแต่งบายศรีด้วยดอกไม้มงคลนาม ต้องทำอย่างใจเย็น เบามือ ตองจะได้ไม่แตกจนเสียงาน

          บายศรีคือ เครื่องเตือนใจให้บริสุทธิ์ นอบน้อม กตัญญูต่อพระรัตนตรัย รวมทั้งสิ่งศักดิ์สิทธิ์ และผู้มีพระคุณต่อเรา

          จะเห็นได้ว่า บายศรี แท้จริงคือ อุบายสั่งสอนลูกหลานผ่านพิธีกรรมปลูกฝังคุณธรรมหลายอย่าง ทั้งความอ่อนน้อม ความจงรักภักดี ความรับผิดชอบ การให้กำลังใจ ฯลฯ ตรองดูสักนิดแล้วคุณจะคิดชื่นชมในภูมิปัญญาบรรพชน…“ไทย”…