อินทรีย์และพละ by ธรรมะฝึกจิต

          เอาละครับ ได้เวลาเข้าเรื่องตามหัวข้อแล้ว โบราณาจารย์ท่านกล่าวไว้ว่า การที่เหล่าโยคาวจร เหล่านักปฏิบัติจะสำเร็จหรือพบผลในการเจริญพระกรรมฐานนั้น จะต้องเพาะบ่มสร้างอินทรีย์และพละ รู้จักเจริญโพชฌงค์ ซึ่งวันนี้จะขยายความเรื่องนี้ให้ท่านผู้อ่านได้พิจารณาตาม อันจะเป็นประโยชน์โดยตรง

อินทรีย์ หมายถึง สภาวะที่เกื้อกูลแก่ความเป็นใหญ่ในร่างกายมนุษย์ คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ เพื่อให้การดู ฟัง ดม ลิ้มรส รับสัมผัสและการเข้าใจ หากในความหมายทางธรรมะนั้นเป็นกายชั้นใน กายที่มีอำนาจพร้อมเพื่อทำกิจให้สำเร็จต้องประกอบด้วยอินทรีย์เช่นกัน อินทรีย์สำหรับกายชั้นในมีดังนี้

หนึ่ง ศรัทธา คือความเชื่อมั่นในความรู้ของครู สำหรับพุทธศาสนาได้แก่การเชื่อมั่นในพระปัญญาธิคุณแห่งพระบรมศาสดาผู้ตรัสรู้และสั่งสอนเวไนยสัตว์

สอง วิริยะ ความเพียร คือความมานะบากบั่น ไม่ทอดธุระในการทำความดีละเว้นชั่ว ปฏิบัติตนในองค์มรรคตามคำสั่งสอนแห่งพระศาสดา

สาม สติ ความยั้งคิด การตรวจตราควบคุมตนเองมิให้ประมาทพลาดพลั้งในกาย วาจา และใจ

สี่ สมาธิ ความมีใจมั่นคง ไม่เหลาะแหละ เที่ยงตรงไม่หวั่นไหว

ห้า ปัญญา คือความฉลาดรอบรู้สภาวธรรมตามความเป็นจริง ตัดความสงสัยในสิ่งที่ควรสงสัยลงได้ ที่สุดคือการรู้ถึงทางดับทุกข์อย่างถูกต้อง

ธรรมทั้ง 5 ประการนี้ เมื่อได้รับการอบรมให้สมบูรณ์ขึ้นจนมีอำนาจแล้ว จัดเป็นพละและอินทรีย์อันยิ่งใหญ่ ผู้มีธรรมหมวดนี้เต็มเปี่ยมจะสามารถก้าวสู่การปฏิบัติตนให้พ้นทุกข์โดยง่าย

การเจริญโพชฌงค์ โพชฌงค์คือองค์ธรรม อันเป็นเหตุให้เกิดการตรัสรู้ขึ้นในดวงจิต เห็นเหตุแห่งการปลุกจิตใจให้ตื่น ให้เบิกบานอย่างเต็มที่

หนึ่ง สติ...ความยั้งคิด มีลักษณะตรวจตราควบคุมจิตใจให้สมดุล ไม่เอนเอียงไปทางอธรรมความไม่ถูกต้อง เรียกว่าสติสัมโพชฌงค์

สอง ธัมมวิจยะ การวิจัยธรรม คือพินิจพิเคราะห์เหตุผลของสิ่งนั้น ๆ จนชัดแจ้งในเหตุและผลแก่ใจ เป็นธัมมวิจยสัมโพชฌงค์

สาม วิริยะ ความเพียรพยายามในการปฏิบัติให้ยิ่ง ๆ ขึ้น

สี่ ปีติ ความดูดดื่ม ได้แก่ปีติในองค์ฌาน เมื่อเจริญฌานจนถึงฌานมาตรฐาน 4 ประการคือ ปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌาน จตุตถฌาน รู้จักปลูกปีติแล้ว ได้ชื่อว่า มีปีติสัมโพชฌงค์

ห้า ปัสสัทธิ ความสงบราบเรียบของกายและใจ ไม่ดิ้นไหวในอารมณ์ ในกิริยาที่ไม่เหมาะสมหรือไม่จำเป็น ถ้าอยู่ในองค์ฌานจนถึงจตุตถฌานระงับกายสังขารได้แล้ว ชื่อว่ามีปัสสัทธิสัมโพชฌงค์

หก สมาธิ ความมีใจมั่นคง เมื่อเจริญฌานถึงจตุตถฌานให้บริบูรณ์แล้ว ก็ได้ชื่อว่ามีสมาธิสัมโพชฌงค์

เจ็ด อุเบกขา การเข้าไปเพ่งดูด้วยใจเป็นกลาง ๆ และเที่ยงตรงอันเป็นเหตุให้รู้แจ้งจริง ถ้าเจริญถึงขั้นอุเบกขาฌานแล้ว ชื่อว่าอุเบกขาสัมโพชฌงค์

จะเห็นได้ว่า ระหว่างการสร้างอินทรีย์พละกับ เจริญโพชฌงค์ บางข้อจะตรงกันหรือคล้ายกัน แต่จะต่างกันที่วิธีการคือการสร้างอินทรีย์พละสามารถกระทำได้ตลอดเวลา เช่น ศรัทธา แม้แต่วิริยะ สติ สมาธิ ก็เป็นแบบทั่วไปในการงาน การประกอบอาชีพ การดำเนินชีวิต หากกับการเจริญโพชฌงค์ เน้นไปในสมาธิจนถึงระดับ ‘ฌาน’ อันยากต่อการปฏิบัติมิใช่น้อย

หากอย่างไรก็ตามแม้นเรา ๆ ท่าน ๆ เริ่มต้นที่การสร้างอินทรีย์และพละไปเรื่อย ๆ อย่างไม่ประมาทหรือเหลาะแหละ ก็จะเป็นการสร้างรากฐานให้กับจิตใจจนสามารถปฏิบัติตนสู่การเจริญโพชฌงค์ได้ไม่ยากในกาลต่อไป

เพราะสมาธิและสติ คือบาทต้นและบาทสุดท้ายแห่งการปฏิบัติตนเข้าสู่ความพ้นทุกข์ อันเป็นหลักธรรมคำสอนแท้จริงในพุทธศาสนา!

เพราะสมาธิและสติ แม้นถูกปลูกฝังลงไปในจิตใจของบุคคลใดแล้ว บุคคลนั้นยากจะทำบาปทำกรรมแก่ตนและคนอื่นโดยง่าย

เช่นนั้นในปัจจุบันชาติและอนาคตชาติแห่งตนจะสมบูรณ์พูนสุข ก่อเกิดปัญญาพาตนหลุดพ้นจากทุกข์ได้อย่างมิต้องสงสัย!

พบกันฉบับหน้าครับ